Tuần trước, trong một cuộc họp kín với các nhà đầu tư tổ chức tại Jakarta, một quỹ đầu tư mạo hiểm hàng đầu đã trình bày về ‘Mạng lưới Quốc gia’ (Network State) như một ‘lớp kinh tế mới’ có thể thay thế các quốc gia có chủ quyền truyền thống trong vòng một thập kỷ. Trong bối cảnh lãi suất của Fed neo ở mức cao và dòng vốn rủi ro toàn cầu đang co lại, câu chuyện này vẽ ra một tương lai đầy mê hoặc: một quốc gia không có biên giới, vận hành trên blockchain, nơi cư dân là những chủ nợ có chủ quyền.
Tôi đã nhìn thấy một sự sụp đổ tương tự vào năm 2017, trong đợt kiểm toán hợp đồng thông minh của OmiseGo. Khi đó, các nhà đầu tư mơ về một hệ thống thanh toán xuyên biên giới không cần ngân hàng, nhưng họ bỏ qua một thực tế: mọi dòng chảy đều phải neo vào các hệ thống thanh toán cũ. Mạng lưới Quốc gia cũng vậy. Để hiểu được sức hấp dẫn của nó, trước tiên chúng ta cần nhìn vào bức tranh toàn cảnh về thanh khoản toàn cầu.
Theo dữ liệu từ Chainalysis, tổng vốn hóa của các dự án được gắn nhãn ‘Network State’ (như CityDAO, Cabin, Praxis) đã tăng 80% kể từ đầu năm 2023, bất chấp thị trường giảm. Điều này xảy ra trong bối cảnh thanh khoản toàn cầu đang bị thắt chặt: bảng cân đối kế toán của Fed đã giảm hơn 600 tỷ USD kể từ tháng 6/2022. Có một sự tương quan nghịch đảo rõ ràng: khi thanh khoản chảy ra khỏi các thị trường truyền thống, nó lại chảy vào những câu chuyện đầu cơ mới. Đây không phải là sự kiện cô lập. Đây là một chu kỳ.
Quay trở lại năm 2020, tôi đã phân tích 3 pool thanh khoản chính trên Uniswap (USDC/DAI, USDT/ETH) trong DeFi Summer. Khi đó, tôi phát hiện ra một sự phụ thuộc nguy hiểm vào các nguồn thanh khoản tập trung – chỉ cần một cú sốc từ bên ngoài (ví dụ: sự sụp đổ của Silicon Valley Bank) là các pool này có thể mất 80% thanh khoản trong 48 giờ. Mạng lưới Quốc gia cũng tương tự. Chúng được xây dựng dựa trên một giả định sai lầm: rằng cộng đồng có thể tự tổ chức mà không cần một trung tâm quyền lực. Nhưng thực tế, mọi giao thức DAO mà tôi từng kiểm toán đều có một ‘bộ xương’ là các admin multi-sig – những người nắm quyền nâng cấp hợp đồng thông minh. Điều này có nghĩa là, không có cái gọi là ‘luật là luật’ (code is law) trong quản trị. Chỉ có quyền lực, và quyền lực đó luôn tập trung.
Hãy nhìn vào trường hợp Cabin, một dự án Network State với hơn 10.000 chủ sở hữu token. Họ đã mua một vùng đất ở Texas với hy vọng xây dựng một cộng đồng phi tập trung. Nhưng bất động sản ở Texas đòi hỏi phải tuân thủ luật pháp của Hoa Kỳ – một hệ thống tập trung và có chủ quyền. Cabin có thể sử dụng hợp đồng thông minh để bỏ phiếu, nhưng khi một cơn bão phá hủy cơ sở hạ tầng, họ vẫn phải gọi cho chính quyền địa phương. Lúc đó, ‘quốc gia’ của họ chỉ là một ứng dụng chat trên Discord.
Đây là điểm mù cốt lõi: sự nhầm lẫn giữa ‘giao thức’ và ‘quốc gia’. Một giao thức có thể phi tập trung. Một quốc gia thì không thể. Quốc gia là một thực thể có chủ quyền, có lãnh thổ, có quân đội và hệ thống thuế. Một cộng đồng DAO, dù có 100.000 thành viên, cũng không thể thay thế được chức năng tối thượng của nhà nước: bảo vệ ranh giới và thực thi hợp đồng một cách cưỡng chế. Dựa trên kinh nghiệm kiểm toán bảo mật của tôi, tôi đã thấy nhiều dự án thất bại vì cố gắng copy-paste mô hình quản trị của một quốc gia vào một smart contract. Kết quả luôn là một hệ thống mong manh, dễ bị tấn công bởi các cuộc tấn công 51% hoặc các cuộc chiến ủy quyền.
Điều thú vị là, thị trường giảm hiện tại đang kiểm tra giả thuyết này. Trong 7 ngày qua, tôi thấy dòng vốn VC vào các dự án DAO thuần túy đã giảm 40%, trong khi các dự án có mô hình kinh tế thực tế (như công cụ tài chính, infrastructure) vẫn giữ vững. Điều này cho thấy, các nhà đầu tư thông minh đang bắt đầu phân biệt giữa một ‘câu chuyện’ và một ‘sản phẩm’. Network State, trong giai đoạn hiện tại, giống một câu chuyện hơn. Nó không giải quyết được vấn đề cốt lõi của tiền điện tử: sự bất ổn định vĩ mô.
Tôi tin rằng, khi lãi suất của Fed bắt đầu giảm vào năm 2024 (theo dự báo của tôi), dòng vốn sẽ quay trở lại tìm kiếm các tài sản có nền tảng kỹ thuật vững chắc. Lúc đó, những dự án Network State không có một cấu trúc pháp lý rõ ràng và một cộng đồng thực sự có thể tự vệ (không chỉ là holder token) sẽ là những người đầu tiên chết đuối. Nhưng như tôi đã nói, thị trường là một chu kỳ. Trong chu kỳ tiếp theo, khi thanh khoản tràn ngập, một phiên bản cải tiến của Network State có thể xuất hiện – với một lớp quản trị linh hoạt hơn, gắn với các thực tế địa chính trị.
Câu hỏi không phải là liệu chúng ta có cần một ‘quốc gia mới’ hay không. Câu hỏi là: liệu chúng ta có đang xây dựng một thứ gì đó có thể tồn tại sau khi lớp sơn đầu cơ bong tróc? Nếu câu trả lời là ‘có’, thì Network State không phải là một giấc mơ. Nó là một thử nghiệm khoa học chính trị, cần được tiến hành một cách thận trọng, từng bước, và với sự hiểu biết sâu sắc về các quy tắc của thế giới thực. Còn nếu không, nó chỉ là một phòng thí nghiệm khác, nơi những nhà đầu cơ chơi trò chơi với tiền của mình.
