Vòng đời của một ảo tưởng: Từ Status ICO đến Bitcoin Ordinals

Trong bảy ngày qua, một giao thức lớn trên Arbitrum đã mất 40% thanh khoản. Không có hack, không có rug pull, không có một dòng tweet nào gây hoảng loạn. Vậy điều gì đang khiến các nhà cung cấp thanh khoản âm thầm rút lui? – Root: Phát hiện sớm. Khi tôi nhìn vào dữ liệu on-chain, tôi thấy một dấu hiệu khác: những ví lớn đang chuyển tiền sang Bitcoin. Không phải để bán, mà để tham gia vào một thử nghiệm mới. Trong sự im lặng của thị trường, một câu chuyện lớn đang được dựng lên. Thị trường blockchain không bao giờ nhàm chán, nhưng nó có những giai đoạn nén lại. Từ năm 2017, tôi đã chứng kiến chu kỳ ICO nóng rực, nơi ai cũng tưởng rằng chỉ cần đọc whitepaper là có thể giàu. Tôi từng viết bài phân tích về Status (SNT) – một ICO không pre-mine, không VC – và cảm nhận được sức mạnh cộng hưởng của một câu chuyện cộng đồng. Nhưng rồi năm 2018, tôi nhận ra một điều cay đắng: không phải câu chuyện nào cũng có đủ chất liệu để sống sót. Tôi đã mất 0.5 BTC vào một ICO hứa hẹn “DeFi đầu tiên”. – Root: Thất bại với ICO. Bài học không phải là đừng tin vào công nghệ, mà là phải biết điểm bắt đầu và điểm kết thúc của một vòng đời ảo tưởng. Bây giờ, khi thị trường đang đi ngang ở mức tích lũy, tôi lại thấy một vòng đời mới đang hình thành: Bitcoin Ordinals. Nếu bạn chỉ nhìn vào giá BTC, mọi thứ có vẻ buồn tẻ. Nhưng nếu bạn kéo xuống dữ liệu trên chuỗi, bạn sẽ thấy một câu chuyện khác: kể từ năm 2023, các giao dịch inscription đã tạo ra một nguồn phí mới, chiếm một tỷ trọng đáng kể trong tổng phí giao dịch của Bitcoin. Trước làn sóng này, một câu hỏi lớn được đặt ra: Bitcoin có thực sự cần Ordinals? Và câu trả lời, theo quan điểm của tôi, là có – bởi vì mô hình bảo mật của Bitcoin đang đối mặt với một vấn đề lớn hơn những gì hầu hết mọi người thừa nhận. Phần thưởng khối của Bitcoin giảm dần qua mỗi halving. Sau sự kiện tiếp theo, khi phần thưởng chỉ còn một phần nhỏ so với hiện tại, tổng doanh thu của thợ đào sẽ phụ thuộc gần như hoàn toàn vào phí giao dịch. Nếu không có một nguồn nhu cầu mới, mạng lưới sẽ rơi vào tình trạng suy giảm an ninh, hoặc ít nhất là phải tăng phí đến mức không thể chấp nhận được với người dùng thông thường. Ordinals, bất chấp những tranh cãi về spam, đã chứng minh rằng Bitcoin có thể mang theo dữ liệu phi tài chính một cách có phí. Không chỉ là hình ảnh NFT, mà còn là các giao thức tài chính phi tập trung, các bản ghi tin nhắn, các chứng từ số. Mỗi một inscription là một giao dịch trả phí cho thợ đào, và mỗi một giao dịch như thế là một viên gạch cho mô hình bảo mật của mạng lưới. Hãy nhìn vào dữ liệu phí trong những giai đoạn cao điểm của inscription. Có tháng, phí từ BRC-20 và NFT chiếm tới 30% tổng phí khối. Con số này không chỉ là giảm đau cho thợ đào, mà còn tạo ra một nền kinh tế phụ trợ mà trước đó không ai dám nghĩ tới. Các công cụ indexer, các thị trường NFT, các ví hỗ trợ inscription, các hệ thống tài sản bản địa – tất cả được sinh ra từ sự kiện ban đầu gọi là “Ordinals”. Đối với một nhà phân tích như tôi, đó không phải là sự xâm lấn vào bản chất thuần khiết của Bitcoin, mà là sự thích nghi tự nhiên. Một giao thức bảo mật dựa trên proof-of-work cần được trả phí đúng nghĩa – không chỉ bởi người chuyển tiền, mà bởi bất kỳ ai muốn sử dụng không gian lưu trữ của nó. Tôi có một trải nghiệm trong DeFi Summer và phát hiện ra rằng những dự án tồn tại lâu dài không phải là những dự án có TVL lớn nhất, mà là những dự án có một cộng đồng biết kể chuyện. YFI là một ví dụ. Nó không pre-mine, không quỹ đầu tư, không một lời hứa hẹn lợi nhuận. Nhưng nó có một câu chuyện về sự chống đối lại giới tinh hoa DeFi. Nó khiến mọi người cảm thấy họ đang tham gia vào một cuộc cách mạng. Tương tự, Ordinals mang lại cho Bitcoin một câu chuyện mới về việc lưu trữ bất kỳ thứ gì vĩnh viễn – một cái gì đó còn mãnh liệt hơn cả “vàng kỹ thuật số”. Nó mang đến một lý do để mọi người, kể cả những người mới, đụng tay vào Bitcoin không chỉ để mua đi bán lại. Nhưng đừng vội nhảy vào thị trường BRC-20 khi nghe câu chuyện này. Tôi đã học từ những thất bại năm 2018 rằng một giai đoạn tăng trưởng của narrative thường đi kèm với rất nhiều rác. Hãy nhìn vào những token BRC-20 được tạo ra mỗi ngày: phần lớn đều vô nghĩa. Tuy nhiên, điều kỳ lạ là chính cái mớ hỗn loạn đó lại tạo ra một thị trường phí, khiến các thợ đào mỉm cười. Và khi thị trường đi ngang như hiện tại, các nhà đầu tư thông thường bỏ qua những tín hiệu này. Họ chờ đợi một bull run hoành tráng để mua vào, trong khi những người xây dựng thực sự đang chăm chút cho nền móng. Có một góc nhìn phản trực giác mà tôi muốn nhấn mạnh. Nhiều người trong cộng đồng Bitcoin theo trường phái “bitcoin only” coi Ordinals là sự xâm phạm. Họ nói rằng nó làm tắc nghẽn mạng lưới, tăng phí, và đi chệch hướng khỏi vàng kỹ thuật số. Tôi hiểu, nhưng không đồng tình. Bởi vì trong lịch sử, mỗi khi Bitcoin đứng trước nguy cơ trở thành một “kho lưu trữ giá trị tĩnh”, sự sáng tạo mới lại đến từ rìa. Năm 2017 là SegWit và các token; năm 2020 là DeFi và Web3; năm 2023 là Ordinals và BRC-20. Mỗi lần như thế, câu chuyện được mở rộng, và giá trị của Bitcoin được định nghĩa lại không chỉ là một tài sản đầu cơ mà là một lớp thanh toán mà con người sẵn sàng trả phí để sử dụng. Hãy nhìn vào một tín hiệu kỹ thuật cụ thể: tỷ lệ băm nhỏ của mạng Bitcoin trong các đợt giảm giá gần đây. Khi giá giảm, thợ đào nhỏ rời mạng, điều đó làm giảm security. Nhưng khi phí từ inscription tăng lên, các thợ đào có thêm thu nhập, họ có xu hướng ở lại lâu hơn. Điều này tạo ra một vòng đệm cho độ khó của mạng. Tôi đã từng áp dụng một phép đo đơn giản: lấy tổng phí giao dịch mỗi ngày chia cho phần thưởng khối. Trong những ngày đặc biệt sôi động của Ordinals, tỷ lệ này có thể lên tới 20-25%. Chưa bao giờ trong lịch sử Bitcoin, tỷ lệ này lại cao như vậy ngoài các giai đoạn đầu khi phần thưởng của thợ đào chưa giảm mạnh. Điều đó cho thấy một xu hướng dài hạn: phí giao dịch sẽ ngày càng đóng vai trò quan trọng hơn, và Ordinals là một trong những người thúc đẩy chính. Tôi cũng nhận thấy sự khác biệt giữa “câu chuyện” và “sản phẩm”. Status năm 2017 có một câu chuyện rất hay, nhưng sản phẩm của họ không bao giờ được giao thành công. YFI năm 2020 có một sản phẩm hoạt động và một câu chuyện chống lại giới đầu cơ; nó đã sống sót qua nhiều chu kỳ. Ordinals, thứ gợi cho tôi sự tò mò tương tự, là một giao thức đã hoạt động ngay ngày đầu tiên: bạn có thể inscribe, bạn có thể chuyển, bạn có thể giao dịch. Không chờ đợi một mainnet. Sản phẩm tồn tại. Và điều mà sản phẩm này mang lại cho Bitcoin không chỉ là một chức năng thêm vào, mà là một cách để những ai không muốn trở thành “người giàu có” lại tham gia vào một dạng chơi sáng tạo. Trong thị trường đi ngang, bạn sẽ nghe rất nhiều lời khuyên về việc nhìn vào “fundamental”. Nhưng với tôi, câu chuyện chính là một phần của fundamental. Khi một giao thức, một mạng lưới, hoặc một tài sản có khả năng hấp dẫn sự chú ý và thử nghiệm – thì đó là một điểm cộng mà các con số tĩnh thường bỏ sót. Đó là lý do vì sao tôi lại dành thời gian nghiên cứu Ordinals, dù nó bị rất nhiều người đánh giá là trò nhất thời. Có thể các token BRC-20 sẽ không tồn tại. Nhưng ý tưởng về một “Bitcoin đi kèm dữ liệu” sẽ tiếp tục tồn tại, như một chiếc chìa khóa mở ra cánh cửa cho các cửa hàng bên cạnh. Và với các nhà đầu tư, thông điệp của tôi là: đừng nhìn vào chart, hãy nhìn vào người kể chuyện. Trong một thị trường đi ngang, những ai đang âm thầm xây dựng câu chuyện của họ sẽ tồn tại khi mùa xuân đến. Khi mọi người đều trở nên giàu có trong một bull run, thì những người giàu thực sự là những người đã hiểu đúng bản chất của vòng đời này. Vòng đời của một ảo tưởng: từ những lời hứa hẹn status ICO đến dòng inscription trên Bitcoin. Nó không dừng lại ở đây. Tôi không tin vào một “bitcoin thuần khiết” – tôi tin vào người kể chuyện đi trước. Và hôm nay, người kể chuyện của Bitcoin là những thợ đào chấp nhận phí inscription, là những nhà phát triển xây dựng giao thức BRC-20, là những người dùng sẵn sàng trả phí để khắc tên mình lên một khối dữ liệu bất biến. Câu chuyện chưa có kết thúc, nhưng nó đang đi đúng hướng.