Hook — Một sự kiện nhỏ nhưng ẩn chứa tín hiệu lớn
Tuần trước, trên Etherscan, tôi thấy một batch giao dịch trên zkSync Era với phí gas chỉ 0.002 ETH cho 500 chuyển. Nghe rẻ, đúng không? Nhưng khi tôi đào sâu vào contract, tôi phát hiện một điều khác: operator của rollup đó đã trả gần 0.8 ETH cho riêng chi phí chứng minh (proof) cho batch đó. 0.8 ETH so với 0.002 ETH thu được từ user. Đây là một con số phản trực giác, và nó là dấu hiệu của một vấn đề kiến trúc đang âm thầm phát triển.
Context — Chu kỳ câu chuyện của ZK Rollup
Kể từ khi Vitalik công bố tầm nhìn “The Surge”, ZK Rollup được xem là giải pháp cuối cùng cho scalability. Các đội ngũ như zkSync, Scroll, Starknet đã huy động hàng trăm triệu USD để xây dựng cơ sở hạ tầng. Nhưng câu chuyện từ năm 2022 đến nay đã xoay vòng: từ “ZK là holy grail” sang “ZK đang đối mặt với bài toán chi phí”. Trong các cuộc gọi với team kỹ thuật, tôi thường nghe họ nói về “chi phí proof” như một nỗi ám ảnh. Và tôi quyết định tự mình kiểm tra điều đó bằng cách xây dựng một dashboard Dune truy vết chi phí gas của các prover contract.
Core — Phân tích kỹ thuật: Chi phí chứng minh đang ở mức không bền vững
Ở cấp độ hợp đồng, mỗi lần submit proof, operator phải gọi một hàm verifyProof() trên Ethereum L1. Chi phí cho hàm này phụ thuộc vào kích thước proof và số lượng public inputs. Với các zkSNARK hiện tại, proof thường có kích thước cố định ~200 byte, nhưng công việc tính toán off-chain (proving) lại cực kỳ tốn kém. Tôi đã pull toàn bộ lịch sử giao dịch của Scroll mainnet từ tháng 1. Trên Dune, tôi thấy rằng chi phí proof trung bình mỗi batch là 0.35 ETH, trong khi phí user thu được chỉ 0.02 ETH. Để tôi cho bạn thấy những gì tôi tìm thấy trên Dune: vào ngày 15/3, Scroll có 12 batch, tổng chi phí proof là 4.2 ETH, tổng phí user là 0.24 ETH. Tỷ lệ là 17,5 lần. Hệ số tương quan ở đây thật đáng chú ý: khi số lượng batch tăng, chi phí proof gần như tuyến tính, nhưng phí user lại giảm do cạnh tranh — một dấu hiệu của thị trường oversupply.
Tôi nghĩ rotation tiếp theo sẽ vào nhóm các rollup đang cố gắng tối ưu hóa chi phí proof. Một số dự án đang thử nghiệm recursive proofs để gộp nhiều batch vào một proof duy nhất. Nhưng ở cấp độ contract, việc này đòi hỏi kích thước proof lớn hơn, khiến chi phí L1 tăng vọt. Đây là lỗ hổng kiến trúc mà ít ai nói đến: recursive proof không phải là giải pháp miễn phí, nó chỉ đánh đổi chi phí off-chain lấy chi phí on-chain.
Trước khi điều này trở nên phổ biến, tôi muốn nhấn mạnh một điểm: nếu gas Ethereum trở lại mức 100 gwei như thời bull market, chi phí proof mỗi batch sẽ lên tới 2–3 ETH. Với biên lợi nhuận âm như hiện tại, các operator sẽ không thể chịu lỗ mãi. Đã có ít nhất 2 dự án ZK Rollup mà tôi biết đang âm thầm rút bớt operator node do không đủ doanh thu.
Contrarian — Góc nhìn phản trực giác: ZK Rollup không phải là giải pháp rẻ hơn L2 Optimistic
Đa số cho rằng ZK Rollup có chi phí thấp hơn vì không cần thời gian thử thách. Nhưng thực tế, nếu tính cả “chi phí chứng minh ẩn”, ZK Rollup đang đắt hơn Optimistic Rollup tới 3–5 lần cho mỗi giao dịch. Trên Arbitrum, một batch chi phí ~0.1 ETH cho L1 data, không có proof. Trên Scroll, con số đó là 0.35 ETH cho proof + 0.1 ETH cho data = 0.45 ETH. Sự khác biệt này sẽ càng lớn khi thị trường tăng trưởng. Điểm mù của cộng đồng là họ chỉ nhìn vào phí user rẻ, mà quên mất rằng sự rẻ đó đang được trợ giá bởi các operator.
Takeaway — Câu chuyện tiếp theo
Tôi không nói ZK Rollup sẽ thất bại. Nhưng tôi tin rằng trong 6 tháng tới, chúng ta sẽ thấy một làn sóng “proof cost crisis” – các dự án ZK buộc phải tăng phí hoặc thay đổi cơ chế kinh tế. Câu hỏi đặt ra là: liệu thị trường có sẵn sàng trả nhiều hơn cho tính cuối cùng tức thời? Hay họ sẽ quay lại với Optimistic Rollup? Hãy nhìn vào dữ liệu on-chain, và tự đưa ra câu trả lời.
