Hook: Một tuyên bố kỹ thuật, hai điều không chắc chắn
Cuối tuần qua, một thông tin rò rỉ từ cộng đồng nghiên cứu zero-knowledge khiến nhiều người giật mình: Ethereum Foundation (EF) đang cân nhắc từ bỏ Poseidon – loại hash function được thiết kế riêng cho ZK-SNARK – trong kế hoạch hậu lượng tử (post-quantum) của họ. Lý do? “Tight/compact proofs” đã làm mất đi lợi thế hiệu năng của Poseidon so với các hash tiêu chuẩn như Keccak. Nhưng trước khi ai đó vội vàng đặt cược vào một hướng đi mới, hãy nhìn vào thực tế: chúng ta chỉ có hai mẩu thông tin, nguồn gốc từ một tuyên bố chưa được xác minh của Justin Drake – một nhà nghiên cứu cốt cán của EF. Không có whitepaper, không có benchmark, không có RFC chính thức. Đây là một tín hiệu, nhưng chưa phải là một quyết định.
Context: Tại sao Poseidon lại quan trọng?
Poseidon không phải là một hash function thông thường. Nó thuộc họ “SNARK-friendly hash” – được thiết kế đặc biệt để giảm số lượng ràng buộc (constraints) trong các mạch ZK, từ đó giảm chi phí tạo proof. Kể từ khi được giới thiệu vào năm 2019, Poseidon đã trở thành lựa chọn mặc định cho nhiều dự án ZK-Rollup (zkSync, Polygon Hermes, StarkWare) và các giao thức bảo mật hậu lượng tử. EF đã đưa Poseidon vào lộ trình hậu lượng tử của họ từ năm 2022, với lý do hiệu năng vượt trội so với Keccak (SHA-3) trong các mạch ZK.
Tuy nhiên, Poseidon có một điểm yếu: nó không phải là hash tiêu chuẩn hóa. NIST chưa công nhận Poseidon, và cộng đồng mật mã học vẫn còn tranh cãi về độ an toàn của nó. Phiên bản Poseidon v1 từng bị phát hiện lỗ hổng, dù đã được vá. Trong khi đó, Keccak (SHA-3) đã trải qua hàng thập kỷ phân tích và được coi là “cứng” hơn. EF đang đối diện với một bài toán cân bằng: hiệu năng hay sự an toàn đã được kiểm chứng?
Core: “Tight/compact proofs” – công nghệ thay đổi cuộc chơi?
Điểm mấu chốt trong lý do EF từ bỏ Poseidon nằm ở cụm từ “tight/compact proofs”. Tôi đã dành nhiều năm theo dõi các cải tiến trong ZK proof systems, và có thể nói rằng: đây không phải là một thuật ngữ mơ hồ, mà là một hướng phát triển cụ thể. Các proof system gần đây như Groth16, PLONK, và đặc biệt là các hệ thống dựa trên folding schemes (Nova, SuperNova) đã đạt được những bước tiến lớn trong việc nén kích thước proof và giảm chi phí xác minh. Nếu “tight/compact proofs” đề cập đến khả năng tạo ra các proof rất nhỏ (under 1KB) và dễ dàng xác minh, thì lợi thế của Poseidon – vốn dựa trên việc giảm constraints – thực sự có thể bị thu hẹp.
Hãy tưởng tượng: bạn đang chạy một chiếc xe đua (Poseidon) trên đường đua (ZK circuit). Đột nhiên, có một chiếc xe tải (Keccak) được trang bị động cơ mới (compact proofs) và có thể đi nhanh gần bằng xe đua, nhưng lại an toàn hơn nhiều. Bạn sẽ chọn xe nào? EF dường như đang nghiêng về chiếc xe tải an toàn hơn.
Tuy nhiên, cần tỉnh táo: chúng ta không có bất kỳ dữ liệu hiệu năng cụ thể nào. Tuyên bố của Justin Drake chỉ là một nhận xét, không phải một báo cáo kỹ thuật. Tôi đã từng chứng kiến những tuyên bố tương tự trong quá khứ – ví dụ năm 2021 khi có tin đồn rằng Ethereum sẽ chuyển sang sharding phiên bản mới, nhưng thực tế phải mất 2 năm để có một EIP chính thức. Trong trường hợp này, độ tin cậy của thông tin là thấp, và mức độ sẵn sàng của công nghệ là chưa rõ ràng.
Contrarian: Góc khuất của sự thay đổi
Nếu EF thực sự từ bỏ Poseidon, điều đó không chỉ là một quyết định kỹ thuật, mà còn là một tín hiệu chính trị trong cộng đồng nghiên cứu. Poseidon là một sản phẩm của “trường phái hiệu năng” – những người tin rằng ZK cần phải nhanh và rẻ bằng mọi giá. Keccak, ngược lại, là đại diện của “trường phái an toàn” – những người ưu tiên sự chắc chắn đã được kiểm chứng. Việc EF chọn Keccak (nếu điều đó xảy ra) sẽ là một chiến thắng mang tính biểu tượng cho phe an toàn, và có thể dẫn đến sự thay đổi trong cách các dự án ZK lựa chọn hash function.
Nhưng cũng có một mặt trái: các dự án đã đầu tư vào Poseidon sẽ phải đối mặt với một quyết định khó khăn. Họ có thể tiếp tục sử dụng Poseidon, hoặc chuyển sang Keccak (hoặc một hash khác) – và việc chuyển đổi này không hề rẻ. Nó đòi hỏi phải viết lại các mạch ZK, kiểm tra lại tính bảo mật, và có thể mất hàng tháng phát triển. Nếu EF tạo ra một tiền lệ rằng Poseidon không còn là lựa chọn ưu tiên, thì các dự án như zkSync, Polygon Hermes, hay StarkWare có thể bị áp lực phải theo – dù họ có muốn hay không. Đây là một rủi ro “path dependency” điển hình: một quyết định của một thực thể lớn có thể gây ra hiệu ứng domino.
Takeaway: Theo dõi, chưa hành động
Đối với các nhà đầu tư và nhà phát triển, thông tin này là một “cảnh báo sớm”, không phải là một tín hiệu mua bán. Không có bằng chứng nào cho thấy ETH sẽ biến động vì chuyện này, và cũng không có bằng chứng nào cho thấy các token ZK (như ZK, MATIC, STRK) sẽ bị ảnh hưởng ngay lập tức. Tuy nhiên, trong dài hạn (6-18 tháng tới), nếu EF chính thức công bố một RFC hoặc EIP về việc thay thế Poseidon, thì đó sẽ là một cú hích cho các dự án tập trung vào Keccak và các hash tiêu chuẩn khác.
Câu hỏi đặt ra là: liệu “tight/compact proofs” có thực sự đủ mạnh để loại bỏ lợi thế của Poseidon, hay chỉ là một sự cường điệu hóa? Tôi sẽ theo dõi chặt chẽ các bài báo học thuật trên ePrint và các bài phát biểu của Justin Drake tại các hội nghị sắp tới (như Devcon). Cho đến lúc đó, hãy coi đây là một tín hiệu thú vị, nhưng đừng vội vàng đặt cược.
Các câu ký hiệu bài viết:
- “NFT năm 2021 chỉ là lớp sơn bóng trên nền gỗ mục.” – Trong bối cảnh này, Poseidon có thể là lớp sơn bóng hiệu năng che giấu một nền tảng bảo mật chưa hoàn thiện.
- “Tôi đã từng phát hiện lỗ hổng trong whitepaper ICO năm 2017, và bài học đó vẫn còn nguyên giá trị: kiểm tra chéo mọi tuyên bố với dữ liệu gốc.” – Ở đây, chúng ta thiếu dữ liệu gốc, nên cần kiên nhẫn chờ đợi.
- “Lớp sơn bóng trên nền gỗ mục – Poseidon có thể là một ví dụ khác của sự đánh đổi giữa tốc độ và độ bền.” – Dùng để nhấn mạnh rằng hiệu năng không phải lúc nào cũng là yếu tố quyết định.
Kết luận: EF từ bỏ Poseidon là một tín hiệu quan trọng trong lộ trình hậu lượng tử, nhưng thiếu thông tin để đưa ra kết luận chắc chắn. Hãy kiên nhẫn theo dõi, và đừng để FOMO chi phối quyết định đầu tư của bạn.
