Cuộc săn ICO năm 2017 dạy tôi: Khi mọi người nói 'chúng tôi sẽ burn token', hãy nhìn vào doanh thu thực sự.
Tuần trước, tôi đọc bản proposal của Jito — một giao thức Liquid Staking trên Solana mà tôi đã theo dõi từ cuối năm 2021. Họ đề xuất một mô hình 'token-centric': mọi doanh thu từ JTX (một loại token phí nội bộ) sẽ được dùng để mua lại và đốt JTO. Nghe có vẻ quen thuộc? Đúng vậy, giống hệt câu chuyện 'revenue share' mà tôi từng nghe từ hàng trăm dự án ICO năm 2017. Nhưng lần này, có gì khác?
Bối cảnh: Jito là giao thức Liquid Staking lớn nhất trên Solana, với hơn 12 triệu SOL đang được stake qua JitoSOL. Họ kiếm tiền từ MEV (Miner Extractable Value) thông qua client Jito-Solana, và từ phí giao thức. JTX là token đại diện cho doanh thu đó, nhưng chưa có token nào — chỉ là một khái niệm kế toán. Đề xuất này biến JTO từ token quản trị thuần túy thành token 'có giá trị nội tại' nhờ cơ chế buyback và burn.
— Root: ICO 2017. Hồi đó, mọi dự án đều hứa hẹn 'dùng doanh thu để mua lại token'. Kết quả? Chỉ có vài dự án thực sự có doanh thu. Phần lớn chết vì không tạo ra giá trị thực. Jito có lợi thế: họ đã có doanh thu thật từ MEV và phí giao thức. Nhưng câu hỏi đặt ra: doanh thu đó có đủ lớn để tác động đến giá JTO không?
Phân tích cốt lõi: Tôi nhìn vào con số. Jito hiện đang tạo ra khoảng 2-3 triệu USD doanh thu mỗi tháng từ MEV và phí. Với giá JTO hiện tại (khoảng 2.5 USD), market cap khoảng 300 triệu USD. Nếu họ dùng 100% doanh thu để buyback, mỗi tháng chỉ mua được 1% circulating supply. Đó là một con số không nhỏ, nhưng không phải là 'game changer'.
Tuy nhiên, điều làm tôi quan tâm hơn là cơ chế phân bổ. Đề xuất nói 'doanh thu JTX' — nhưng JTX là gì? Không rõ ràng. Nếu JTX bao gồm cả phần thưởng staking (inflation), thì đó không phải doanh thu thật. Tôi đã từng thấy nhiều dự án dùng inflation để mua lại token, tạo ra vòng luẩn quẩn.
— Bài học lớn nhất từ năm 2017: Khi mọi người nói 'chúng tôi sẽ burn token', hãy hỏi: 'Doanh thu đến từ đâu? Có bền vững không?'.
Góc nhìn phản trực giác: Hầu hết mọi người đều coi buyback là tin tốt. Nhưng tôi nhìn thấy rủi ro. Thứ nhất, nếu doanh thu MEV giảm (ví dụ Solana giảm phí, hoặc đối thủ cạnh tranh ra mắt client tốt hơn), thì buyback sẽ yếu đi. Thứ hai, việc tập trung vào buyback có thể làm Jito lơ là phát triển sản phẩm — giống như nhiều dự án 2017 chỉ tập trung vào token price. Thứ ba, rủi ro pháp lý: SEC có thể coi buyback là hành vi 'thao túng giá' hoặc 'chứng khoán'. Jito cần cẩn thận.
Tôi còn nhớ dự án 'Kyber Network' năm 2017 cũng hứa buyback từ phí giao thức. Họ làm thật, nhưng khối lượng quá nhỏ, không cứu được giá khi thị trường xuống. Jito có thể rơi vào kịch bản tương tự nếu thị trường bear kéo dài.
Kết luận và hướng đi tiếp: Đề xuất này là một tín hiệu tích cực cho thấy Jito đang lắng nghe cộng đồng và muốn tạo giá trị cho holder. Nhưng tôi sẽ không vội mua JTO chỉ vì tin này. Tôi sẽ theo dõi ba điều: (1) chi tiết cụ thể về nguồn doanh thu JTX, (2) kết quả vote governance, và (3) khối lượng buyback thực tế sau 3 tháng.
Câu hỏi cuối cùng: Liệu Jito có lặp lại vòng đời của các dự án ICO 2017 — hứa hẹn rồi thất vọng? Hay họ sẽ trở thành 'Uniswap' của Solana, nơi phí giao thức thực sự được dùng để thưởng cho người nắm giữ? Chỉ có thời gian trả lời. Còn tôi, tôi sẽ ngồi xem với một túi bỏng ngô, giống như năm 2017.
